एकीकडे धर्माच्या नावाखाली एक होण्याची हाक दिली जात असतानाच आम्ही धर्म मानत नाही; म्हणून ‘धार्मिक’ही नाही, असं सांगणार्या लोकांची संख्या या जगात वाढत आहे. यासंदर्भात केल्या गेलेल्या पाहणीतूनच ही बाब समोर आली आहे. ‘मी अमक्या एका धर्माचा आहे; मात्र वृत्तीनं मी धार्मिक नाही. यामुळं मी रूढार्थानं धर्म मानत नाही’ असं सांगणार्यांची संख्या खूपच मोठी आहे. विशेष म्हणजे धर्माकडं अशा दृष्टीनं पाहणार्यांची संख्या आताच नाही, तर गेल्या काही वर्षांमध्ये सातत्यानं वाढत गेली आहे. या संदर्भामध्ये ऑस्ट्रेलिया, ऑस्ट्रिया, कॅनडा, झेक प्रजासत्ताक, फिनलँड, आयर्लंड, नेदरलँड, न्यूझीलंड आणि स्वित्झर्लंड या देशांतील लोकांमध्ये आज ही भावना प्रबळ आहे. आजच्या आधुनिक काळातील धर्मनिरपेक्ष लोकशाही नांदणार्या आधुनिक देशांतील लोकांमध्ये धर्माबाबतचा हा दृष्टिकोन अधिक प्रकर्षानं दिसतो, असं अमेरिकन फिजिकल सोसायटीनं नमूद केलं आहे.
कोणत्याच धर्माशी माझा कसलाच संबंध नाही, असं नेदरलँडमधले 40 टक्के लोक सांगतात; तर झेक प्रजासत्ताकातील 60 टक्के लोकही असंच प्रतिपादन करतात. इंग्लंडमध्ये अशीच पाहणी करण्यात आली आणि त्यामध्ये 1900 लोकांना सहभागी करून घेतलं गेलं. त्यातील जवळपास दोन तृतियांश लोकांनी मी धार्मिक नाही; त्यामुळे मी रूढार्थानं धर्म मानत नाही, असं सांगून टाकलं. धर्माबाबतचा हा दृष्टिकोन जगातील नऊ देशांमध्ये तरी आता दिसून येत आहे. आपल्या दैनंदिन जीवनामध्ये ज्या गोष्टी कमी महत्वाच्या ठरतात, त्या अडगळीत पडत जातात. आतापर्यंतचा इतिहास आपल्याला हेच सांगत आला आहे.
अगदी भाषेबाबतही तेच झालंय. तुमच्या कामाचं ठिकाणी, कामाचं स्वरूप, करावा लागणारा प्रवास, भेटी द्यावे लागणारे देश-प्रदेश, गाठीभेटी घ्यावे लागणारे भाषिक गट या सार्याचा परिणाम तुमच्या भाषेवरही होत असतो. नकळतपणानं पडणारा हा प्रभाव संबंधितांच्या विचारपद्धतीत आणि म्हणूनच नंतर व्यक्तिमत्वातही बदल घडवून टाकतो. कोणत्याही समाजात अशा लोकांची संख्या वाढत गेली, तर त्या समाजातील धर्माचा पगडा कमी होत जातो. ‘माझा जन्म अमक्या धर्माच्या आईवडिलांच्या पोटी झाला; म्हणून माझाही धर्म तोच. मात्र व्यक्तिगत आयुष्यात मी धर्म नावाची गोष्ट मानत नाही’, अशीच या लोकांची धारणा असते. मात्र त्या त्या धर्माबरोबर येणार्या सांस्कृतिक जीवनाला आपल्या जीवनात स्थान कायमच राहतं, हे सुद्धा वास्तवच आहे. त्यामुळेच जे लोक धर्म मानत नाहीत, असं सांगतात, तेच लोक सांस्कृतिक अंगानं धर्माचा स्वीकार करतात. मात्र धर्मातील शब्दप्रामाण्य, देवदेवस्की, धार्मिक प्रथा-परंपरा यापासून हे लोक दूर असतात. ते जाणीवपूर्वक दूर ठेवतात की त्यांच्या व्यवसायातून निर्माण झालेली जीवनशैलीमुळे या गोष्टी दूर राहतात की आधुनिक जगातील विज्ञानाधिष्ठित समाजरचनेमुळे त्यांच्यामध्ये हा बदल होतो, याचा उलगडा मात्र आता केल्या गेलेल्या पाहणीतून होत नाही, तसा तो व्हावयाचा तर अशीच पाहणी अधिक व्यापक अंगानं आणि सखोलतेनं करायला हवी. धर्माच्या नावाखाली राजकारणाची पोळी भाजू पाहणार्यांसाठी ही पाहणी म्हणजे एक झणझणीत अंजन आहे, हे नक्की!