आजूबाजूला अविरत हिंसक कृत्ये घडत असताना मानवतावादी मानस मित्राना अस्वस्थता,उद्वेग जाणवत असणारच.या बाबतीत मानस शास्त्र कसा विचार करते ते येथे थोडक्यात समजून घेण्याचा आपण प्रयत्न करुया.
बलात्कार लैंगिक गुन्हा तर आहेच पण त्याही पेक्षा तो हिंसक गुन्हा म्हणून जास्त लक्षात घ्यायला हवा. विशेषतः बलात्कार करणारी व्यक्ती संधी साधून, निष्पाप तरुणी-मुलींवर अमानुष हल्ला करते, प्रसंगी खून करते आणि त्यानंतर त्या देहाची क्रूर वासलात लावते; तेंव्हा लक्षात घ्यायला हवे की हा लिंगपिसाट खुनी वेगळ्या, भयंकर मनोवृत्तीचा आहे. छेडछाड ते बलात्कार व निर्घृण हिंसा हा लैंगिक ते हिंसक वृत्तीच्या अभद्र युतिचा प्रवास आहे. सेक्शुअल सॅडीझम हा सामान्यतः आढळणारा गुन्हेगारी प्रकार नाही. साधारणतः 5 ते 10% लैंगिक गुन्हेगार सॅडीस्टिक रेपिस्ट असतात. रोजच्या जीवनात त्रस्त, सौम्य मनोविकाराने ग्रस्त सामान्य माणसाच्या मनोवृत्तीशी याची तुलना कुणीही करू नये.
बलात्कारातील भीषण हिंसा ही विकृत गुन्हेगारी मनोवृत्तीचे लक्षण समजले जाते. तो तीव्र व्यक्तिमत्व दोष आहे. काही स्किझोफ्रेनिक मनोरुग्ण अत्यंत विकृत हिंसा करताना आढळतात. त्यामुळे बलात्कारी व्यक्तीच्या हिंसाचाराचा शोध घेताना त्याची मनोचिकित्सा जरूर करायला हवी. पण त्यांना सरसकट मनोरुग्ण समजणे उचीत नाही. तसे करणे त्यांचा बचाव करणे ठरू शकेल. शिवाय असे सरसकट विधान शांत, अहिंसक, निरुपद्रवी मनोविकारग्रस्तांवर अन्याय करणारे आहे. बलात्कारी व्यक्तीतील काही मनोरुग्ण वा विकृत व्यक्तिमत्व दोषाचे असू शकतात. त्यात पुन्हा एकट्याने बलात्कार करणारा, गँगरेप मध्ये भाग घेणारा यांचा स्वतंत्र विचार व्हायला हवा. गँगरेप मध्ये भाग घेणार्या गुन्हेगारांना सहकार्यांसमोर आपल्या नीच क्रूर मनाचे प्रदर्शन मांडण्यात चेव येतो. अशा वेळी दारू किंवा उत्तेजक अमली पदार्थ घेतल्यास त्यांना कसलाच विधी निषेध वा विवेकी नियंत्रण उरत नाही.
सोशियोपॅथ किंवा सायकोपॅथ (मनोविकारशास्त्रात याला अँटी सोशल पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर म्हणतात) या विकृत व्यक्तिमत्वाच्या माणसाला स्वार्थापलीकडे, स्वतःच्या प्रेरणा-इच्छा-आवेगांच्या शमनापलीकडे दुसरे काही दिसत नाही. इतरांचे नुकसान वा हाल करण्यात त्याला काहीच गैर वाटत नाही. कुमारावस्थेतच या सायकोपॅथ व्यक्तीची लक्षणे दिसून येऊ लागतात. दिसण्या-वागण्यात चार्मिंग स्मार्ट वाटत असले तरी प्राण्यांशी क्रूर वागणे, मित्रांना फसवीत राहणे, चोर्या करणे, टिंगल टवाल्या, छेडछाड करणे, आगी लावणे, गँग तयार करून गुन्हे करणे, शिक्षेतून काही न शिकणे, व्यसने करणे, खोटे बोलून फसवत राहणे, दुसर्यांचे नुकसान करून स्वतःचा फायदा करणे, उथळ खोटे नाटकी प्रेम दाखविणे इत्यादी गुण त्यांच्या वागण्यातून दिसून येतात. उथळ, अतिरेकी, भावनाशून्य अशा या माणसाला (माणूस म्हणावे तरी कसे यांना!) सहानुभूती, सहवेदना अशा गोष्टी स्पर्शतही नाहीत. सद्सद्विवेकबुद्धी नसल्यामुळे केलेल्या वाईट कृत्याबाबत पश्चाताप होत नाही किंवा आपल्यामुळे दुसर्याला झालेल्या नुकसानीबाबत अपराधीपणाही वाटत नाही. सबब उपदेशाने, मानसशास्त्रीय उपचारांनी किंवा शिक्षेने ही मंडळी सुधारताना दिसत नाहीत. समाजाच्या नितीनियमांना ते अजिबात जुमानत नाहीत. ही मंडळी लैंगिक गुन्हेगारीत अग्रेसर दिसतात. अंदाजे 5-10% बलात्कारी सेक्शुअल सॅडीस्ट असतात. समोरच्या व्यक्तीचा आत्यंतिक छळ करण्याने, तिच्या विव्हळण्याने यांना लैंगिक समाधान मिळते. लहान मुलींवर लैंगिक अत्याहार करणार्यांची मनोवृत्ती अशी का असते, याबाबत अनेक स्पष्टीकरणे दिली जातात. उदा. अनुवंशिकता, वाईट संस्कार, दोषी गुणसूत्रे, टेस्टोस्टेरॉन सम्प्रेरकांचे जास्त प्रमाण, सिरोटोनिन न्युरोट्रान्समीटरचे कमी असणे, मेंदूच्या रचनेतील दोष, त्याच्या कार्यपद्धतीतील बिघाड, व्यसने इत्यादी. पण अजूनही आम्हा मनोविकारतज्ज्ञांमध्ये याच्या नेमक्या कारणाबाबत अनभिज्ञता आहे एवढे खरे. यावर प्रभावी उपचारही नाहीत. यातील अति त्रासदायक गुन्हेगारांना / समाजकंटकांना समाजापासून दूर तुरुंगात ठेवणे एवढाच पर्याय न्यायव्यवस्थेकडे शिल्लक राहतो.
बलात्कारी व्यक्तीत पुरुषच अधिक आढळतात. पुरुषसत्ताक व्यवस्थेत स्त्री उपभोग्य वस्तू ठरते., वाटेल तशी वापरली जाते, ती न्याय्य व समान स्थान मागू लागली तर पुरुषांना संताप येतो व जमेल तसे, जमेल तिथे ती चिरडली जाते. हल्लीच्या बलात्काराच्या घटनानंतर स्त्रियांना समजतील राजकारणी, धार्मिक व तथाकथित समाजधुरीणांनी जे उपदेश, सल्ले दिले त्यावरून या सर्वांच्या मनात स्त्रियांविषयी किती आदर, कळवला, समताभाव आहे तेही सर्व स्त्रियांना कळले असेलच. जणू काही स्त्रियांनी लोकशाहीत निर्भय, मोकळे, जगावे म्हटले तर रेप होतील म्हणून आपण कायदा व सुव्यवस्था यातील त्रुटीचे समर्थन करतो. तसेच तिच्यावरील हिंसक लैंगिक हल्ल्याचाही अप्रत्यक्ष (नाईलाजाने असेल पण) स्वीकार करू लागतो. पुरुषांच्या मुक्त जीवनात स्त्रीचा नकार स्वीकारला जात नाही व तिला हिंसक मार्गांनी धडा शिकविला जातो.
बलात्कारात भीषण हिंसा केली जाते. उन्माद उत्तेजित मन, त्यात हिंसक व लैंगिक विकृत आवेगांचे तुफान, स्त्रियांबद्दल तुच्छतेचा दृष्टीकोन, कुठलाही गुन्हा पचविता येईल, तक्रार दाखल केली जाणार नाही, हा विश्वास (!), सोबत इतर गँगमेम्बर्स असतील तर मिळणार्या उत्तेजनाने विकृत पुरुषार्थ सिद्ध करण्याची मस्ती, गुन्हा गंभीर असल्याने पुरावा नष्ट करण्याचा सोपा उपाय म्हणून बलात्कारीतेची हत्या, अशा विविध कारणांमुळे या भीषण हत्या घडताना दिसतात. अशा वेळी अत्याचारित व्यक्तीने केलेला प्रतिकार गुन्हेगाराला अधिक चेव आणीत असेलही. पण अशावेळी त्याला भैया म्हणून दयेची भिक मागूनही काही उपयोग होणार नाही. इतकी दया अशा गुन्हेगारांच्या मनात मुळातच नसते. प्रथम रेप ची संधी शोधणे, मग बेभान होऊन बलात्कार करणे, मग त्या शरीराचे विकृत हाल करणे, खून करून मृत देहाची विटंबना करणे हे सगळे ज्यांना जमते, ते फारच पोहोचलेले मुर्दाड गुन्हेगार असतात. त्यांच्या दृष्टीने बळी पडलेली मुलगी/स्त्री ही उपभोगाची, आपल्या लैंगिक उन्मादाच्या शमनासाठी सापडलेली एक वस्तू असते, व्यक्ती नसते. त्यामुळे माणूस म्हणून त्या स्त्रीकडे पाहायला तो तयार नसतो. मग त्याला 3 वर्षाची लहान मुलगी किंवा 50 वर्षांची स्त्री, घरातील, नात्यातील, परिचयातील, मतिमंद, अपंग-असहाय, आजारी-दुर्बळ कुणीही स्त्री बलात्कारासाठी चालते. जवळ जवळ 80% बलात्कार परिचित व्यक्तींकडून होतात हे ही लक्षात घ्यायला हवे. घर, शेजार, नोकरी व व्यवहारात स्त्रियांना पुरुषांबरोबर मिसळावे लागते. त्यामुळे समोरच्या पुरुषाचे व्यक्तिमत्व, त्यातील गुण व दोष पारखणे, ओळखीतील मर्यादा नीट अधोरेखित करणे, विकृत मनोवृत्तीला वेळीच ओळखून त्या व्यक्तीपासून सावध राहणे, घरात स्त्रीपुरुष समानतेचे वातावरण जोपासणे, मुलांना पुरुषसत्तेच्या दंभापासून दूर ठेवणे, प्रसारमाध्यमातील स्त्री प्रतिमेच्या विकृत चित्रणाचा जाहीर निषेध करणे, स्त्री संगठन मजबूत करणे अशा अनेक उपायांनी आताच्या या संस्कृती संभ्रमात, प्राप्त परिस्थितीत, समाजमानस विवेकी, कायदा न्याय संरक्षण व्यवस्था प्रभावी होईपर्यंत, सर्वाना विशेष दक्षता घ्यावी लागेल. स्त्री पुरुष समानता हाच समाजोन्न्तीचा मार्ग आहे, हे नव्याने सांगण्याची आता गरज नाही. विकृत गुन्हेगारांना सुधारण्यासाठी आज समाज व्यवस्थेत व मानसशास्त्रात प्रभावी प्रचार नसल्यामुळे एवढी काळजी घ्यावीच लागेल.
दुःखीतापर्यंत पोहोचणे,त्यांचे दुःख समजून घेणे,शक्य तेथे न्याय मिळविण्यासाठी सोबत व मदत करणे एवढे काम मानस मित्रांनी जमेल तितके करायला हवे.
डॉ प्रदीप पाटकर
ई-मेल : patkar.pradeep@gmail.com