गेल्या आठवड्यात मथुरा शहरात प्रचंड असा हिंसाचार होऊन, जिल्हा पोलीस अधीक्षक मुकुल द्विवेदी आणि एका पोलिसासह सुमारे साडेतीनशे लोक ठार झाले; पण या घटनेची फारशी गंभीर दखल देशातील कंठाळी मीडियाने तर घेतलीच नाही; पण देशालाही या घटनेकडे फारसे गांभीर्याने पाहावे, असे वाटले नाही, सर्वांचा सूर ‘इतने बडे देशमें ऐसी छोटी-छोटी घटनाएँ होती रहती है।’ असाच होता.
1983 च्या एप्रिल महिन्यात अमृतसरच्या सुवर्ण मंदिराच्या आवारात माथा टेकण्यासाठी आलेले पंजाबचे डीआयजी ए. एस. अटवाल यांची भिंद्रनवाले यांच्या अतिरेक्यांनी गोळ्या घालून हत्या केली होती, त्याच घटनेची आठवण करून देणारी मथुरेतील ही घटना होती. अटवाल यांना ठार केल्यानंतर लगेच पोलीस कारवाई झाली असती, तर काय झाले असते, ते मथुरेच्या घटनेतून दिसून आले.
या दोन्ही घटनांतील एक साम्य हे आहे की, या दोन्ही घटना धार्मिक कट्टरतेतून घडल्या आहेत. धार्मिक कट्टरता म्हटले की, सर्वांना इस्लामी दहशतवादाची आठवण होते. पण कट्टरतावाद हे आता फक्त इस्लामचे वैशिष्ट्य राहिलेले नाही. अन्य सहिष्णू म्हणवणारे धर्मही अलिकडच्या काळात कट्टरतेचा मार्ग अनुसरू लागले आहेत. विशेषत: व्यक्तिवादावर आधारलेले धार्मिक पंथ म्हणजे धार्मिक गुन्हेगारी टोळ्याच झाल्या आहेत. या हिंसाचारामुळे उजेडात आलेली मथुरेतील ही एकमेव धार्मिक टोळी नाही. मथुरेत अशा अनेक धार्मिक टोळ्या आहेत. मथुरेतील काही मंदिरांचे स्वरूप चिरेबंदी वाड्यासारखे आहे. तेथे पर्यटक किंवा भक्तांना नेऊन या वाड्यांचे दरवाजे बंद केले जातात व अमूक एक देव तेथे जन्मला वगैरे सांगून मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी किंवा मंदिरातर्फे चालविण्यात येणार्‍या अनाथ अथवा विधवा आश्रमांसाठी देणगी मागितली जाते. पर्यटक अथवा भक्तांनी देणगी दिल्याशिवाय या भक्तांना वाड्याबाहेर जाऊ दिले जात नाही. त्यामुळे देणगी देऊन सुटका करून घेणे, एवढाच उपाय ठरतो. मथुरेत ही धार्मिक खंडणीखोरी गेली अनेक वर्षे चालू आहे, प्रशासनाला त्याची माहितीही आहे; पण तेथे हस्तक्षेप करण्याचे धाडस प्रशासन करीत नाही. कारण त्याला धर्मातील हस्तक्षेपाचे स्वरूप दिले जाईल, अशी भीती प्रशासनास वाटत असते.
मथुरेत ज्या धार्मिक संघटनेने गेल्या आठवड्यात हिंसाचार घडवून आणला, ती संघटना किमान दोन वर्षांपासून मथुरेतील जवाहर बागचे मैदान बेकायदेशीरपणे अडवून बसली होती. हे मैदान रिकामे करून घेण्यासाठी स्थानिक प्रशासनाने खास पोलीस व केंद्रीय सुरक्षा रक्षकाची पथके मागितली होती; पण संघटना धार्मिक असल्यामुळे सरकारने प्रशासनाच्या या मागणीकडे दुर्लक्ष केले. परिणामी या धार्मिक संघटनेचे मनोधैर्य चांगलेच वाढले व संभाव्य कारवाईला तोंड देण्याची जय्यत तयारी केली. त्यासाठी या संघटनेने बॉम्ब तयार करण्याची फॅक्टरी टाकली आणि मोठ्या प्रमाणात शस्त्रसाठा केला. त्याचे दुष्परिणाम काय झाले, हे परवाच्या कारवाईत दिसून आले.
आसारामबापूवर जी कारवाई झाली, त्यावेळीही सुरक्षा दलांना मोठा विरोध झाला. आसारामबापूला आधी कल्पना असती, तर त्यानेही असाच शस्त्रसाठा करून प्रशासनाला आव्हान देण्यास कमी केले नसते. सर्वच धर्मांतील व्यक्तिवादी पंथ हे नेहमीच त्या पंथप्रमुखाच्या निहीत स्वार्थासाठी काम करतात, असे दिसून आले आहे, पंथप्रमुखाचे व्यक्तिस्तोम माजवणे, त्याचा फोटो असलेले लॉकेट, गंडे, ताईत, की-चेन विकणे, त्याचे फोटो लावून त्याचा उदोउदो करणे, हे प्रकार अशा पंथांत चालतात.
एका पंथांचे ‘मार्केटिंग’चे एक तंत्र असते. काही पंथांकडून औषधे, भस्मे, मूर्ती तयार करून त्यांची विक्री केली जाते व त्यातून पैसा जमवला जातो. तो पंथाचा प्रचार, प्रसार, विस्तार यासाठी वापरला जातो. या पंथांमधील भोंदूगिरी बाहेर पडू लागली की, हे पंथ आक्रमक होतात. अशा वेळी पंथाकडे जमा झालेल्या पैशाचा वापर शस्त्रे जमविण्यासाठी केला जातो. यापूर्वी ‘आनंदमार्ग’ या पंथाने हाच मार्ग अवलंबला होता. भिंद्रनवाले याच मार्गाने गेले होते. आपल्या महाराष्ट्रातही असे अनेक बापू, बुवा आहेत, ज्यांच्या संपत्तीचा विनियोग कसा होतो, यांची पाहणी करण्याची गरज आहे.
यातली सर्वात चिंतेची बाब ही आहे की, अनेक परकीय शक्ती भारताला अस्थिर करण्याचे प्रयत्न करीत आहेत. भारतात इस्लामी दहशतवाद वाढावा, यासाठी पाकिस्तानने हरतर्‍हेचे प्रयत्न केले; पण त्याला यश आले नाही. भारतातला बहुसंख्य मुसलमान समाज यापासून अलिप्त राहिला. पण पाकिस्तानला हिंदू धर्मातले पंथ दहशतवादी म्हणून मिळणार असतील, तर आनंदच वाटेल. अशा पंथांना हवी ती शस्त्रास्त्रांची मदत करण्यास तो आनंदाने तयार होईल. त्यामुळेच सर्व प्रकारच्या धार्मिक कट्टरतावादाला आळा घालण्याची वेळ आता आली आहे.
मालेगाव, समझोता एक्स्प्रेसमधील अतिरेक्यांवरील खटले काढून धार्मिक कट्टपंथियांना चुकीचा संदेश दिला जात आहे; पण उद्या हा कट्टरपणा सामान्य माणसाच्या घरापर्यंत पोचला, तर समाज विस्कळीत व अस्थिर होण्यास वेळ लागणार नाही, पंजाबमध्ये तसे घडलेले आपण पाहिले आहे. त्यामुळेच धर्माच्या नावाखाली; मग तो कोणताही असो, जो काही कट्टरतावाद आपल्याकडे सुरू होऊ पाहत आहे, त्याला तात्काळ आळा घालण्याची गरज आहे. या घटना लहान आहेत, असे समजून आणि त्यांना धार्मिक अस्मितेच्या नावाखाली दुर्लक्षून चालणार नाही. यात सार्‍या देशाचेच नुकसान आहे.
–दिवाकर देशपांडे
– ‘महाराष्ट्र टाईम्स’वरून साभार