काही वर्षांपुर्वीची गोष्ट. नगर जिल्ह्यातील शनी-शिंगणापूरचे दर्शन महिलांना घेता येणार नाही असा पुजार्‍यांचा दंडक ऐकून डॉ.नरेंद्र दाभोलकरांनी पुरूषाला जर दर्शन घ्यायला परवानगी आहे तर स्त्रियांना का नको? असा साधा प्रश्न पुजार्‍याला विचारला. ‘ही जुनी परंपरा आहे. कुणालाही त्याबद्दल सवाल करता येणार नाही.’ असे उत्तर पुजारी मंडळींनी दिले. दाभोलकरांनी त्या भागात अनेक गावी जाऊन सभा घेतल्या. […]
रयत शिक्षण संस्थेची महाराष्ट्रामध्ये पुरोगामी विचारांची एक दीर्घ अशी परंपरा आहे. कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी त्यांच्या उमेदीच्या काळात सातार्‍यातून महाराष्ट्राच्या नव्या जडणघडणीत एक अत्यंत महत्त्वाची भूमिका निभावलेली होती. समाजातल्या अनिष्ट रुढी, प्रथा, परंपरा यांच्या विरोधात ज्याला ‘क्रुसेड’ म्हणता येईल अशा प्रकारचे धर्मयुद्ध कर्मवीरांनी त्यावेळच्या पुरोहितशाहीच्या विरोधात अतिशय कणखर अशा पद्धतीने पुकारले होते. याच कामाचे त्यांचे […]
डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या खुनाची बातमी मला जेव्हा प्रथम कळाली तेव्हा माझी पहिली भावना संतापाची होती. सोबत दु:खाची भावना अर्थातच होती. परंतु संतापाची भावना अधिक होती. मध्येच चिंतेचीही भावना होती. लौकरच हे सर्व मागे पडून निर्धाराची भावना बळकट झाली. कमी जास्त प्रमाणात डॉ. दाभोलकरांच्या सर्वच सहकार्‍यांची भावना अशीच असणार याबद्दल मला शंकाच नाही. मी अंधश्रद्धा […]
आपल्याकडे सामाजिक, पुरोगामी चळवळीचे काम करणे बरेच कठीण असल्याचे वेळोवेळी दिसून येते. किंबहुना, तसा इतिहास आहे. त्यामुळे अशी चळवळ चालवणार्‍यांवर प्रतिगाम्यांकडून सदैव हल्ले होत आले आहेत. अशा प्रवृत्तींचा सामना करण्याचे आव्हान कायम आहे. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येतून हे पुन्हा एकदा स्पष्ट झाले. अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्य जिद्दीने आणि तळमळीने करणारे ते एक अलौकीक व्यक्तिमत्त्व होते. […]
डॉ.नरेद्र दाभोलकरांच्या मृत्यूच्या धक्क्यातून सावरायला बराच वेळ लागेल. या घटनेनं संपूर्ण महाराष्ट्र सुन्न झालाय. दाभोलकरांचा आणि माझा बराच जुना परिचय. त्यांच्या निधनानं महाराष्ट्रानं एक खंबीर कार्यकर्ता गमावलाय; पण व्यक्तीश: मी एक जवळचा मित्र गमावलाय. त्यांच्यावरील भ्याड हल्ल्यानं मी व्यथित झालोय. मात्र, हे कृत्य करणार्‍यांचा मूर्खपणा म्हणायचा, दुष्टपणा म्हणायचा, अविवेक म्हणायचा की अविचार हेच समजत नाही. […]
डॉ.नरेंद्र दाभोलकरांची माझी पहिली भेट 1970 च्या आसपास सातारा येथे झाली. त्यावेळी मी दलित साहित्यावर लिहित होतो. विचारांमधली समानता आम्हाला जवळ घेऊन आली; परंतु नंतरच्या काळात मात्र आमचा संपर्क राहिला नाही. पुढे मी विश्वकोशाच्या कामामध्ये व्यस्त झालो. यानंतर आमची भेट 1998 मध्ये दाभोलकर साधनेचे संपादक झाले तेव्हाच झाली. तेव्हा मी सदाशिव पेठेतील एका हॉस्टेलमध्ये राहत […]
डॉ. नरेंद्र दाभोलकर हे समाजवादी युवक चळवळीतून आलेले कार्यकर्ते. डॉ. दाभोलकर हे एकाचवेळी समाजवादी चळवळीशी संलग्न असले तरी स्वत:च्या नव्या नव्या वाटा, चळवळीच्या नवीन नवीन दिशा शोधत राहिले. त्यातलं एक सूत्र नेहमीच अंधश्रद्धा निर्मूलनाचं होतं. देवदासी जटा निर्मूलन परिषद निपाणीला घेऊन त्यांनी एका जटिल प्रश्नाला हात घातला आणि हळूहळू अंधश्रद्धांचा कावेबाज बाजार करणार्‍या अनेक बाबा-बुवा-बाया […]
मी प्रथम डॉ.नरेंद्र दाभोलकर यांच्या स्मृतीला आपल्या सर्वांच्या वतीने विनम्र अभिवादन करतो. खरं म्हणजे अशा निमित्ताने बोलावं लागण्याचा माझ्या आयुष्यातला पहिला प्रसंग आहे आणि तो अतिशय दु:खद आणि क्लेशकारक असा आहे. आज काही विस्तारानं बोलण्याचा प्रसंग नाहीये. प्रास्ताविकावरून आपल्याला ध्यानात आलं असेल. व्यक्तीगतही फारसं बोलण्याचा हा प्रसंग नाही. तरीही 35-40 वर्षांचा ज्या व्यक्तीबरोबर स्नेह होता […]
नरेंद्र दाभोलकर यांच्या मृत्यूमुळे आपल्या समाजाची कधीही भरून येणार नाही अशी हानी झाली आहे. अलिकडच्या काळात आपल्याकडे नरेंद्र दाभोलकर म्हटलं की, लोकांना जादूटोणाविरोधी विधेयक एवढंच आठवतं. पण दाभोलकरांचं काम या विधेयकापुरतं मर्यादित नव्हतं. त्यांनी आयुष्यभर अत्यंत व्यापक अशा कामाला स्वत:ला वाहून घेतलं होतं. महाराष्ट्रातल्या लोकांना सुबुद्ध करायचं, त्यांना कोणत्याही गोष्टीचा मुळापासून विचार करायला प्रवृत्त करायचं, […]
डॉ.नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येची बातमी कळाल्यानंतर अतिव दु:ख झालं. दोन दिवसांपूर्वी शनिवारी 17 तारखेला त्यांच्याबरोबर पुण्यात माझी मिटींग झाली. मोहन धारियांच्या बंगल्यात साधना ट्रस्टची मिटींग होती. आम्ही तिघं एकत्र होतो. साधना संदर्भात सविस्तर चर्चा झाली. दुर्दैवानं नरेंद्र अन् माझी 17 तारखेची भेट शेवटची ठरली. त्यांची हत्या होणं ही वाईट घटना आहे. त्यांच्या जाण्याने राज्यात भरून […]