दाभोलकरांची पत्रे

प्रिय प्रगती,

स.न.

तुझे पत्र पोचले. त्यामुळे संकोचल्यासारखे झाले. हल्ली या स्वरूपाच्या भावना व्यक्त करणार्‍या मला येणार्‍या पत्रांची संख्या वाढली आहे. त्यामुळे समाधान व आनंद याऐवजी अपुरेपणा व मर्यादा हीच जाणीव तीव्रतेने होते. असो. तुझ्यामध्ये एक अतिशय संवेदनशील, तरल व ध्येयवादी व्यक्ती आहे. डॉक्टर हा त्याचा एक महत्त्वाचा पण मर्यादित भाग आहे. त्याला न्याय देण्यासाठी तू जो मार्ग निवडला आहेस, त्याबद्दल मी काही सल्ला देणे उचीत नाही. तुझ्या क्षमता लक्षात घेतल्या तर लष्करातील नोकरीपेक्षा अधिक मोठा सर्वस्पर्शी आवाका असलेल्या पटाची त्याला गरज आहे. मात्र याबाबत तुला काही सल्ला द्यावा, असे आज माझ्याकडे काही नाही. मात्र या क्षमतांची जाण ठेवून तू संधी शोधावयास हवी. पुढील शिक्षण जे आजच्या काळात अनिवार्य आहे आणि विवाह या दोन्ही बाबतीमुळे निर्णयाचा गुंता अधिक वाढू शकतो. परंतु जीवनातील महत्त्वाचे प्रश्न अवघड असतातच.

‘स्पार्टाकस’वरील तुझी कथा पहिला प्रयत्न म्हणून नक्कीच चांगली आहे. तू सतत स्वत:चा हात लिहिता ठेवावयास हवा. त्यामुळे व वाढत्या चिंतनानंतर लेखनात अधिक कसदारपणा निर्माण होईल. ही कथा कोठे छापली जाईल हे आत्ता सांगणे अवघड आहे. सध्या कथा छापणार्‍या दर्जेदार मासिकांची तशी उणीव आहे. मी प्रयत्न करेन. ‘साधने’बाबतही प्रयत्न करेन. परंतु आत्ता कोणत्याही स्वरूपाची खात्री देता येणे अवघड आहे. गैरसमज वा राग नसावा. कथा प्रसिद्ध होवो न होवो वाचन, चिंतन व लेखन चालू ठेवावे. मी सुरुवातीच्या काळात ललित लिहीत होतो. पुढे सारे लेखन चळवळीसाठीच राबू लागले. हे मी टाळायला हवे होते, असे आता वाटते. असो.

घरी सर्वांना नमस्कार.

-नरेंद्र दाभोलकर

कॅप्टन प्रगती पाटील,

अनेक आशीर्वाद

तू लवकरच लखनौ आणि नंतर भारतात कुठेही जाशील हे समजले. भारतीय जवानांची व त्याद्वारे देशाची सेवा करण्याची तुझी उमेद व कळकळ कौतुकास्पद आहे. त्याला माझ्या शुभेच्छा!

तू आयुष्यातील किती वर्षे लष्करात काढशील आणि तुझ्या विवाहानंतर तुझ्या निर्णयाला आणखी कोणती परिमाणे प्राप्त होतील हे सर्वच आज पूर्णत: अस्पष्ट (मला) आहे. मात्र मला असे वाटते की, तुझ्यामध्ये एक खूप चांगली व कार्यक्षम कार्यकर्ती आहे. या पैलूलाही आयुष्यात न्याय व वेळ देण्याचा विचार कर.

संघटना वाढते आहे; मान्यताही. मात्र वैचारिक व संघटनात्मक ढिसाळपणा आहे. यासाठी सर्व जिल्ह्यातील क्रियाशील कार्यकर्त्यांची तीन दिवसांची संघटनात्मक वैचारिक शिबिरे घेण्याचे ठरवले आहे. सर्वत्र जाण्याचाही माझा व्यक्तिगत प्रयत्न आहे. अशा शिबिरात विषय घ्यायला तू नसशील; पण तुला टिपणे पाठवत आहे. विचार करून तुझा आराखडा सूचना कळव.

तब्येतीबाबत तुझी काळजी स्मरणात ठेवतो.

तुझा

-नरेंद्र दाभोलकर

ता.क. : मी 21 एप्रिलला सायं.7॥ ला वर्ध्याला धर्मनिरपेक्षतेवर माझे भाषण आहे. 29 ला यवतमाळ शिबीर- आर्णी, पांढरकवडा.

प्रिय कॅप्टन प्रगती

स.न.

तुझे सविस्तर पत्र पोचले. त्यामुळे मनापासून आनंद झाला. तुला नवीन अनुभव मिळत आहेत आणि स्वत:चा देश अधिक चांगला समजत आहे, याचे आणखी समाधान वाटले. ईशान्य भारतातून आलेल्या डॉक्टरांच्या अनुभवांचा व विवेचनाचा सूर मांडणारे पत्र तू ‘साधना’ला पाठव. ते आपण जरूर छापू या. तुझा अंक तुझ्या या पत्त्यावर चालू करायचा असेल तरी कळव.

मुंबईतील घटना कोणत्याही संवेदनशील व्यक्तीला व्यथित करणारीच होती. सुदैवाने त्याला मुस्लिम विरोधी रूप न देण्याचे शहाणपण बहुतेकांनी दाखवले. एक अगदी वेगळी गोष्ट या स्फोटात संपादक म्हणून माझ्या वाट्याला आली. ‘साधने’च्या माहिमच्या एका वर्गणीदाराने स्फोटात सापडल्यामुळे घरी जाणे अशक्य बनलेल्या विविध ठिकाणच्या 15 जणांना सायंकाळी घरी आणले. त्या दिवशी त्या सर्वांनी मुक्काम करणे अटळ होते. चहा झाला, खाली थोडे पाय मोकळे करून झाले, जेवणापूर्वी वेळ काढण्यासाठी काही इंग्लिश, मराठी दैनिके, लोकप्रभासारखी साप्ताहिके व साधना याचे जुने अंक त्या वर्गणीदारांना या मंडळींच्यासमोर टाकले. तासाभरात जेवण तयार झाले आणि तेवढ्यात प्रत्येकाच्या हातात बाकीची साप्ताहिके जाऊन फक्त ‘साधना’च उरली. जेवणानंतर झोपण्याऐवजी ‘साधने’तल्या मजकुराबाबत चर्चा चालू झाली. ती चांगली रंगली. रात्री 12.30 ला कॉफी झाली. तरीही ‘साधने’तल्या विविध बाबींवर लोकांना बोलायचे होतेच. शेवटी पहाटे 3 ला लोक झोपले. संकटात सापडलेल्या, अत्यंत वेगवेगळी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींना साधनातील विविध मजकुरांचा आधार व रूची वाटावी यामुळे मला धन्य वाटले. साने गुरुजींचा वारसा सांभाळला गेला याचे समाधान दाटून आले. बाकी तुझ्या दैनंदिनीतील उल्लेखाबद्दल तू लिहिले आहेस ते मला सुखावणारे असले तरी माझी मर्यादा मी बर्‍याच प्रमाणात ओळखून आहे. ती इतरांना जाणवत नाही का, माझ्यावरील लोभापोटी त्याकडे दुर्लक्ष केले जाते, कोण जाणे? असो.

सवडीनुसार पत्र पाठवत जा.

-नरेंद्र दाभोलकर

प्रिय प्रगती,

स.न.

तुझे सदिच्छा पत्र पोचले. मनापासून आनंद झाला. तू कामाला सरावत आहेस, याचे समाधान वाटले. हिमवर्षाव पाहण्याची तुझी इच्छा पूर्ण व्हावी, यासाठी सदिच्छा. तुला हे पत्र पोचेपर्यंत दिवाळी अंक पोचला असेल, अशी आशा आहे. कसा वाटला जरूर कळव. फटाकेमुक्त दिवाळी हे काही ठिकाणी उपक्रमाच्या स्वरूपात साजरे होते आहे. परंतु त्याला मोहिमेचे रूप देणे अजून जमलेले नाही. त्यासाठी संघटन अधिक सक्षम व नियोजनबद्ध हवे.

अमेरिकेतील मराठी भाषिकांच्या महाराष्ट्र फाऊंडेशनने मला दशकातील सर्वोत्तम कार्यकर्ता म्हणून पुरस्कार दिला तो 10 लाख रुपयांचा आहे. तो स्वीकारण्यासाठी मी 20 दिवसांचा अमेरिकेचा दौरा करून कालच परतलो. अमेरिकेतील महाराष्ट्रीयन लोकांच्या समोर चार भाषणे झाली. एक इंग्लिशमध्ये रोटरीत झाले. विचाराला प्रतिसाद चांगला होता. मदत करणारा एक गट तेथे उभा राहील, असे दिसते.

मला मिळालेले रुपये 10 लाख समितीला दिले आहेत. माझा पुरस्कार हा खरेतर माझे सहकारी, कुटुंबीय, हितचिंतक या सर्वांच्या कामाचे माझ्या नावावर जमा झालेले ते फळ आहे, याची सत्य जाणीव मी नम्रपणे बाळगत आहे. आपल्या कामाची साता समुद्रापलिकडे दखल घेतली गेली. यामुळे कार्यकर्त्यांचा उत्साह वाढला आहे. असो. अमेरिकेचा सर्व लांबलचक धावपळीचा दौरा प्रकृतीला पूर्णत: झेपला. (हे खास तुझ्यासाठी).

-नरेंद्र दाभोलकर

प्रिय हरिभाऊ हिंगसे, बारामती

स.न.

विवाह समारंभ चांगला झाला. निळूभाऊ व रामभाऊंनाही चांगला वाटला. तुम्ही परिश्रमपूर्वक आखणी केली होती. म्हणूनच हे शक्य झाले. तुमचे मन:पूर्वक अभिनंदन! विवाहाचे एक दोन फोटो पाठवून द्यावेत. स्थानिक बातम्यांच्या झेरॉक्सही पाठवाव्यात.

सातारच्या बैठकीत तुम्ही व पंकज गांधी यांनी सोलापूर जिल्ह्यामधील केंद्रांची प्राथमिक पूर्तता पाहणीची जबाबदारी स्वीकारली होती. मी पंकजलाही लिहिले आहे. तुमच्या मदतीला विठ्ठलराव आहेतच. सोलापूर जिल्ह्यात शाखा बर्‍याच आहेत; परंतु संघटनात्मक विस्कळितपणा जाणवतो. यादृष्टीने प्राथमिक पूर्ततेचा अहवाल द्यावा. मी 21, 22, 23 ऑगस्ट आपल्या जिल्हा शिक्षण शिबिरासाठी सोलापूरलाच आहे. त्यावेळी सर्व जिल्ह्याच्या बैठक घेऊ.

विवाहाला टेंभुर्णी शाखेचे सर्व प्रमुख कार्यकर्ते तसेच जिल्ह्यातील अन्य कार्यकर्तेही आले याचा आनंद वाटला. टेंभुर्णी शाखेची संघटनात्मकता कौतुकास्पद आहे.

सर्व सहकार्‍यांना नमस्कार.

आपला,

-नरेंद्र दाभोलकर